حادثه معدن زرند بار دیگر ضعف ایمنی معادن زغال‌سنگ را برجسته کرد

مرگ یک معدنکار جوان در معدن زغال‌سنگ گلتوت دشتخاک زرند، بار دیگر پرونده قدیمی ایمنی معادن را به صدر توجهات بازگرداند؛ موضوعی که سال‌هاست پس از هر حادثه معدنی مطرح می‌شود، اما هنوز به یک تحول پایدار و محسوس در این بخش منجر نشده است.

به گزارش آقای اقتصاد و به نقل از تسنیم، حادثه اخیر فقط یک رویداد تلخ دیگر در فهرست بلند حوادث معدنی کشور نیست، بلکه نشانه‌ای از تداوم مشکلات ساختاری در معادن زغال‌سنگ ایران به شمار می‌رود. معادنی که با وجود نقش مهم در تأمین خوراک صنایع فولادی و ایجاد اشتغال در مناطق معدنی، همچنان درگیر خطراتی مانند ریزش، انفجار گاز، کمبود تهویه، ضعف پایش و فرسودگی تجهیزات هستند.

در بسیاری از این حوادث، یک الگوی تکراری دیده می‌شود؛ ابتدا حادثه رخ می‌دهد، کارگری جان می‌بازد یا مصدوم می‌شود، مسئولان در محل حاضر می‌شوند، دستور بررسی و پیگیری قضایی صادر می‌شود و چند روزی رسانه‌ها به موضوع می‌پردازند. اما پس از فروکش کردن فضای خبری، بخش قابل توجهی از مشکلات بدون تغییر باقی می‌ماند و تنها زمان وقوع حادثه بعدی نامشخص است.

حادثه معدن پروده طبس نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. منطقه‌ای که به‌عنوان یکی از مهم‌ترین قطب‌های زغال‌سنگ کشور شناخته می‌شود، در سال‌های اخیر بارها شاهد حوادث ایمنی بوده است. حتی پس از حادثه بزرگ سال ۱۴۰۳ که به جان باختن ۵۰ معدنکار انجامید، انتظار می‌رفت سطح ایمنی، نظارت و تجهیز معادن با سرعت بیشتری ارتقا پیدا کند، اما گزارش‌های جدید نشان می‌دهد مشکلات اساسی همچنان پابرجاست.

بخشی از این بحران، ریشه اقتصادی دارد. فعالان صنعت زغال‌سنگ می‌گویند پایین بودن قیمت فروش داخلی و فشارهای ناشی از قیمت‌گذاری دستوری، توان مالی معادن را برای سرمایه‌گذاری در نوسازی تجهیزات و تقویت زیرساخت‌های ایمنی کاهش داده است. در چنین شرایطی، هزینه‌های ایمنی اغلب در اولویت پایین‌تری قرار می‌گیرند؛ در حالی که نتیجه این کم‌توجهی، در نهایت می‌تواند به یک فاجعه انسانی تبدیل شود.

اظهارات مسئولان و فعالان این حوزه نیز نشان می‌دهد کمبود تجهیزات حیاتی، از جمله سامانه‌های مانیتورینگ و تشخیص گاز، همچنان یکی از مشکلات اصلی معادن زغال‌سنگ است. آن‌طور که عنوان شده، حتی پس از حوادث مرگبار گذشته نیز روند تأمین ارز و واردات برخی از این تجهیزات با کندی همراه بوده؛ موضوعی که نگرانی‌ها درباره ناکارآمدی سازوکارهای حمایتی و تصمیم‌گیری را افزایش داده است.

در کنار مشکلات مالی، ضعف نظارت نیز از جمله عوامل مهم در تکرار حوادث معدنی عنوان می‌شود. پرسش اصلی اینجاست که اگر برخی معادن از استانداردهای ایمنی فاصله دارند، چرا پیش از وقوع حادثه برای اصلاح وضعیت آن‌ها اقدام مؤثر انجام نمی‌شود؟ بسیاری معتقدند نظارت در این حوزه، به‌جای آنکه پیشگیرانه باشد، بیشتر بعد از بروز حادثه فعال می‌شود.

کارشناسان همچنین تأکید دارند که مسئله فقط به کمبود تجهیزات خلاصه نمی‌شود. نبود فرهنگ ایمنی مستمر، ضعف آموزش‌های تخصصی، استفاده از فناوری‌های قدیمی، فرسودگی ماشین‌آلات، کمبود سامانه‌های هوشمند پایش گاز، شرایط پیچیده زمین‌شناسی و فعالیت برخی پیمانکاران بدون الزامات سخت‌گیرانه، مجموعه‌ای از عوامل را شکل داده که احتمال وقوع حادثه را افزایش می‌دهد.

آنچه بیش از همه نگران‌کننده به نظر می‌رسد، عادی شدن خبر حوادث معدنی در افکار عمومی و حتی در بخشی از ساختار مدیریتی است. در حالی که در بسیاری از کشورهای معدنی، وقوع یک حادثه مرگبار به بازنگری فوری در فرآیندهای ایمنی، تجهیزات، آموزش و بازرسی منجر می‌شود، در ایران هنوز فاصله قابل توجهی میان تجربه حوادث و اصلاحات واقعی وجود دارد.

در نهایت، مسئله فقط شناسایی مقصر حادثه اخیر نیست؛ بلکه سؤال مهم‌تر این است که چرا با وجود تجربه ده‌ها حادثه مشابه، بسیاری از ضعف‌های گذشته همچنان پابرجا مانده‌اند. تا زمانی که ایمنی در معادن به‌عنوان یک هزینه اضافی دیده شود و نه یک ضرورت راهبردی، احتمال تکرار این حوادث همچنان بالا خواهد بود.

جان معدنکاران نباید به بخشی از آمار سالانه حوادث کار تبدیل شود. اگر زغال‌سنگ قرار است همچنان جایگاه مهمی در اقتصاد کشور داشته باشد، حفاظت از نیروی انسانی باید در صدر اولویت‌ها قرار گیرد؛ چرا که مهم‌ترین سرمایه این صنعت، نه فقط ذخایر زیرزمینی، بلکه جان انسان‌هایی است که هر روز در اعماق زمین کار می‌کنند.

مهم‌ترین دلایل تکرار حوادث در معادن زغال‌سنگ

• فرسودگی تجهیزات و ماشین‌آلات
• کمبود سامانه‌های تشخیص و پایش گاز
• ضعف آموزش‌های ایمنی و فرهنگ‌سازی
• نظارت واکنشی به‌جای نظارت پیشگیرانه
• کمبود منابع مالی برای نوسازی
• تأخیر در تأمین تجهیزات ضروری
• فشار اقتصادی بر معادن و اولویت یافتن هزینه‌های تولید بر ایمنی

• چرا این موضوع برای اقتصاد مهم است؟

  معادن زغال‌سنگ علاوه بر نقش مستقیم در تأمین مواد اولیه صنایع، در اشتغال مناطق معدنی نیز اهمیت زیادی دارند. تکرار حوادث در این بخش نه‌تنها جان کارگران را تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند بر تولید، سرمایه‌گذاری و اعتماد عمومی به مدیریت صنعتی نیز اثر منفی بگذارد.