بنزین ۱۰ هزار تومانی؛ نسخه نجات یا مُسکن ۳۰ درصدی؟

بحث اصلاح «نرخ سوم» بنزین بار دیگر به یکی از محورهای اصلی سیاست‌گذاری در حوزه انرژی تبدیل شده است؛ سیاستی که با هدف کنترل مصرف، کاهش فشار بر تراز سوخت و مدیریت هزینه‌های دولت مطرح شده، اما بررسی ساختار مصرف نشان می‌دهد افزایش این نرخ از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان، به‌تنهایی برای حل ناترازی بنزین کافی نیست.

برآوردها حاکی از آن است که در صورت تعیین نرخ ۱۰ هزار تومانی برای پله سوم بنزین، مصرف روزانه می‌تواند حدود ۶ میلیون لیتر کاهش یابد. این میزان در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که ناترازی بنزین در برخی مقاطع به حدود ۱۰ میلیون لیتر در روز رسیده و فشار قابل توجهی بر تولید، واردات و منابع مالی دولت وارد کرده است.

با این حال، دامنه اثرگذاری این سیاست محدود است؛ چراکه بیش از ۷۰ درصد خودروها اساساً به سهمیه سوم نمی‌رسند. به این ترتیب، افزایش نرخ سوم مستقیماً بر بخش محدودی از مصرف‌کنندگان اثر می‌گذارد و نمی‌تواند به‌تنهایی الگوی کلی مصرف سوخت در کشور را تغییر دهد.

چرا افزایش نرخ سوم اثر محدودی دارد؟

بخش قابل توجهی از مصرف بنزین در ایران تحت تأثیر عواملی مانند مصرف بالای خودروهای داخلی، فرسودگی ناوگان، ترافیک سنگین، توسعه نامتوازن شهری و ضعف حمل‌ونقل عمومی قرار دارد. بنابراین، حتی با افزایش قیمت پله سوم، بسیاری از خانوارها و فعالان اقتصادی که به دلیل شرایط شغلی یا محل سکونت به استفاده روزانه از خودرو وابسته‌اند، امکان کاهش چشمگیر مصرف خود را ندارند.

به همین دلیل، کشش قیمتی تقاضای بنزین در کوتاه‌مدت پایین ارزیابی می‌شود؛ به این معنا که مصرف‌کنندگان در برابر افزایش قیمت، به دلیل نبود جایگزین مناسب و در دسترس، لزوماً نمی‌توانند رفتار خود را به‌سرعت تغییر دهند.

از سوی دیگر، اگر افزایش نرخ سوم بدون اجرای سیاست‌های مکمل انجام شود، احتمال دارد بخشی از کاهش مصرف اولیه پس از مدتی از بین برود. در چنین شرایطی، عوامل ساختاری همچنان به رشد مصرف ادامه می‌دهند و اثر سیاست قیمتی به مرور کاهش می‌یابد.

ناترازی بنزین فقط یک مسئله قیمتی نیست

ریشه ناترازی بنزین را باید هم‌زمان در بخش عرضه و تقاضا جست‌وجو کرد. در سمت تقاضا، مصرف بالای خودروهای داخلی و سهم قابل توجه خودروهای فرسوده از عوامل اصلی افزایش مصرف هستند. در سمت عرضه نیز، ظرفیت پالایشی کشور با وجود تقویت در سال‌های اخیر، همواره با رشد مصرف همگام نبوده است.

کیفیت سوخت، بهره‌وری پالایشگاه‌ها، نیاز به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های پالایشی و همچنین قاچاق و انحراف در شبکه توزیع نیز از دیگر عواملی هستند که می‌توانند بر تراز بنزین کشور اثر بگذارند.

بر این اساس، اگر ناترازی بنزین حدود ۱۰ میلیون لیتر در روز باشد، حتی کاهش ۶ میلیون لیتری مصرف نیز تنها بخشی از این شکاف را پوشش می‌دهد. ضمن اینکه ادامه روند افزایش تعداد خودروها و رشد سفرهای شهری و بین‌شهری می‌تواند در آینده بخشی از این صرفه‌جویی را خنثی کند.

راه‌حل، فراتر از افزایش قیمت

افزایش نرخ سوم بنزین می‌تواند به‌عنوان ابزاری بازدارنده برای مصرف مازاد عمل کند، اما حل ریشه‌ای ناترازی نیازمند اجرای مجموعه‌ای از سیاست‌های هم‌زمان است؛ از جمله نوسازی ناوگان فرسوده، ارتقای استاندارد مصرف سوخت خودروهای داخلی، توسعه حمل‌ونقل عمومی، مدیریت هوشمند تقاضا، تقویت نظارت بر توزیع سوخت و حمایت از خودروهای کم‌مصرف و حمل‌ونقل پاک.

در مجموع، نرخ ۱۰ هزار تومانی برای پله سوم بنزین می‌تواند در سناریوی مورد اشاره، مصرف روزانه را حدود ۶ میلیون لیتر کاهش دهد، اما از آنجا که بیش از ۷۰ درصد خودروها اساساً به این سهمیه نمی‌رسند، اثر این سیاست بر کل بازار سوخت محدود خواهد بود. بنابراین، افزایش نرخ سوم را باید تنها بخشی از یک بسته جامع اصلاحات در بازار انرژی دانست، نه راه‌حل نهایی ناترازی بنزین.